ガンマ行列

出典: フリー百科事典『ウィキペディア(Wikipedia)』
移動: 案内検索

ガンマ行列(ガンマぎょうれつ, : gamma matrices)、あるいはディラック行列(ディラックぎょうれつ, : Dirac matrices) とは、反交換関係

\{ \gamma^\mu, \gamma^\nu \} = 2g^{\mu\nu}

によって定義される行列の組。場の理論におけるディラック場の記述に応用される。物理学者ポール・ディラック相対論的な波動方程式としてディラック方程式を導く際に導入した[1]

目次

定義 [編集]

ガンマ行列 \gamma^\mu は以下の反交換関係を満たす行列の組として定義される。

\{ \gamma^\mu, \gamma^\nu \}
 = \gamma^\mu\gamma^\nu+\gamma^\nu\gamma^\mu
 =2g^{\mu\nu} \mathbf{1}

ここで, \mu,\nu = 0,1,2,\ldots,d-1 はd次元時空の添え字で、 g は時空の計量で、この場合 g = diag(+1,-1,-1,...,-1) である。1 は単位行列で、この式が行列としての等式であることを明示しているが、しばしば省略される。行列を成分で書けば、

\{\gamma^\mu,\gamma^\nu\}_a{}^b
 =(\gamma^\mu)_a{}^c(\gamma^\nu)_c{}^b
 +(\gamma^\mu)_a{}^c(\gamma^\nu)_c{}^b
 =2g^{\mu\nu} \delta_a^b

となる。行列の添え字はa,b = 1,\ldots,2^k(d が偶数の場合は k=d/2、奇数の場合は k=(d+1)/2)の範囲を動く。

時空の添え字の上げ下げは、計量によって行われる。

\gamma_\mu = g_{\mu\nu} \gamma^\nu,~
\gamma^\mu = g^{\mu\nu} \gamma_\nu

\gamma_0 = \gamma^0,~
\gamma_j = -\gamma^j

ここでj=1,\ldots,d-1 は空間成分である。(以下同じ)

性質 [編集]

基本的性質 [編集]

定義より、

(\gamma^0)^2 = 1,~
(\gamma^j)^2 = -1

\gamma^\mu \gamma^\nu = -\gamma^\nu \gamma^\mu
\quad (\mu \neq \nu)

が成り立つ。

また、ガンマ行列同士の積から生成される項は、上記の性質から

1, \gamma^\mu, \gamma^{\mu_1}\gamma^{\mu_2},
\gamma^{\mu_1}\gamma^{\mu_2}\gamma^{\mu_3}, \ldots,
\gamma^{\mu_1}\gamma^{\mu_2}\cdots\gamma^{\mu_d}
\quad (\mu_1 \neq \mu_2 \neq \ldots \neq \mu_d)

のいずれかの形に帰着される。この中で互いに異なる項は2d個となる。

エルミート性 [編集]

\gamma^0固有値±1であり、\gamma^jは固有値±iである。 従ってエルミート共役に対して、

(\gamma^0)^\dagger = \gamma^0,~
(\gamma^j)^\dagger = -\gamma^j

が成り立つ。 つまり、\gamma^0エルミート行列\gamma^jは反エルミート行列である。 これらをまとめて

(\gamma^\mu)^\dagger = \gamma^0\gamma^\mu\gamma^0

と表すことができる。

トレース [編集]

ガンマ行列のトレースはゼロとなる。

\mathrm{Tr}\, \gamma^\mu =0

縮約公式 [編集]

ガンマ行列の縮約については、以下が成り立つ。

\gamma^\mu \gamma_\mu = d

\gamma^\mu \gamma^\nu \gamma_\mu = (2-d)\gamma^\nu

\gamma^\mu \gamma^\nu \gamma^\rho \gamma_\mu
 = 4g^{\nu\rho} -(4-d)\gamma^\nu \gamma^\rho

\gamma^\mu \gamma^\nu \gamma^\rho \gamma^\sigma \gamma_\mu
 =-2\gamma^\sigma \gamma^\rho \gamma^\nu
 +(4-d)\gamma^\nu \gamma^\rho \gamma^\sigma

より高次の縮約公式についても

\gamma^\mu \gamma^{\nu_1} \cdots \gamma^{\nu_r} \gamma^{\nu_{r+1}} \gamma_\mu
 =2\gamma^{\nu_{r+1}} \gamma^{\nu_1} \cdots \gamma^{\nu_r}
 -(\gamma^\mu \gamma^{\nu_1} \cdots \gamma^{\nu_r} \gamma_\mu) \gamma^{\nu_{r+1}}

として帰納的に求められる。

ローレンツ変換 [編集]

ガンマ行列により

\sigma^{\mu\nu}
 \equiv \frac{i}{2}[\gamma^\mu, \gamma^\nu]
 = \frac{i}{2}(\gamma^\mu \gamma^\nu -\gamma^\nu \gamma^\mu)

で定義される行列 σμν を考える。 このとき

S_{\mu\nu} = \frac{1}{2}\sigma_{\mu\nu}

ローレンツ代数を満たす。

[S_{\mu\nu}, S_{\rho\sigma}]
 = i(
 -g_{\mu\rho}S_{\nu\sigma}
 +g_{\nu\rho}S_{\mu\sigma}
 +g_{\mu\sigma}S_{\nu\rho}
 -g_{\nu\sigma}S_{\mu\rho})

4次元時空でのガンマ行列 [編集]

4次元時空では、ガンマ行列は相対論的場の理論に応用される。4次元時空ではガンマ行列は 4×4 行列で書ける。

カイラリティー [編集]

カイラリティー \gamma_5

\gamma_5 \equiv i\gamma^0\gamma^1\gamma^2\gamma^3
 = -i\gamma_0\gamma_1\gamma_2\gamma_3

によって定義される行列である。高次元時空における第5成分とは関係が無い。

(\gamma_5)^2 = 1,~
(\gamma_5)^\dagger=\gamma_5

\gamma_5 \gamma^\mu = -\gamma^\mu \gamma_5

\gamma_5 の固有値は ±1 である。 固有値 +1 に属する部分空間を右手型(right-handed,RH)、或いは右巻きと呼び、-1 を左手型(left-handed,LH)、或いは左巻きと呼ぶ。

射影演算子

P_L \equiv \frac{1-\gamma_5}{2},~
P_R \equiv \frac{1+\gamma_5}{2}

を定義すると、

\psi_L = P_L\psi,~
\psi_R =P_R\psi

\psi=\psi_L+\psi_R

によって、ディラックスピノル ψ を右手型、左手型の成分に分解できる。

文献によっては \gamma_5 の定義で符号が逆の場合もあるが、そのときも固有値+1が右手、-1が左手である。

変換性 [編集]

ディラックスピノル \psi(x) と共役な\bar{\psi} = \psi^\dagger \gamma_0とガンマ行列によって構成される双線型形式\bar{\psi}A\psiは、次のように、離散対称性(パリティ変換、時間反転)を含む広義のローレンツ変換の下で、スカラーベクトル、反対称テンソル擬ベクトル擬スカラーとして変換性をもつ。

双線形形式 変換性 変換則
\overline{\psi}\psi スカラー \overline{\psi}'(x)\psi'(x)
 = \overline{\psi}(\Lambda^{-1}x) \psi(\Lambda^{-1}x)
\overline{\psi}\gamma^\mu \psi ベクトル \overline{\psi}'(x) \gamma^\mu \psi'(x)
 = \Lambda^\mu{}_\nu
 \overline{\psi}(\Lambda^{-1}x) \gamma^\mu \psi(\Lambda^{-1}x)
\overline{\psi} \sigma^{\mu\nu} \psi 反対称テンソル \overline{\psi}'(x) \sigma^{\mu\nu} \psi'(x)
 = \Lambda^\mu{}_\rho \Lambda^\nu{}_\sigma
 \overline{\psi}(\Lambda^{-1}x) \sigma^{\rho\sigma} \psi(\Lambda^{-1}x)
\overline{\psi}\gamma_5 \gamma^\mu \psi 擬ベクトル \overline{\psi}'(x) \gamma_5 \gamma^\mu \psi'(x)
 = \operatorname{det}(\Lambda) \Lambda^\mu{}_\nu
 \overline{\psi}(\Lambda^{-1}x) \gamma_5 \gamma^\nu \psi(\Lambda^{-1}x)
\overline{\psi} i\gamma_5 \psi 擬スカラー \overline{\psi}'(x) i\gamma_5 \psi'(x)
 = \operatorname{det}(\Lambda)
 \overline{\psi}(\Lambda^{-1}x) i\gamma_5 \psi(\Lambda^{-1}x)

ディラック表現 [編集]

ディラック表現において、\gamma^\mu\gamma_5、及び\sigma^{\mu\nu}

\gamma^0 =
\begin{pmatrix}
 1 & 0 \\
 0 & -1 \\
\end{pmatrix},~
\gamma^j =
\begin{pmatrix}
 0 & \sigma_j \\
 -\sigma_j & 0 \\
\end{pmatrix},~
\gamma_5 =
\begin{pmatrix}
 0 & 1 \\
 1 & 0 \\
\end{pmatrix},~
\sigma^{0j} =
\begin{pmatrix}
 0 & i\sigma_j \\
 i\sigma_j & 0 \\
\end{pmatrix},~
\sigma^{jk} = \epsilon_{ijk}
\begin{pmatrix}
 \sigma_i & 0\\
 0 & \sigma_i \\
\end{pmatrix}

となる。ここで \sigma_j(j=1,2,3)はパウリ行列、1,0 はそれぞれ 2次の単位行列零行列である。

ディラック表現は次の直積表現[2] に相当する。


\gamma^0 = \sigma_3 \otimes 1,~
\gamma^j = i\sigma_2 \otimes \sigma_j,~
\gamma_5 = \sigma_1 \otimes 1,~
\sigma^{0j} = i\sigma_1 \otimes \sigma_j,~
\sigma^{jk} = 1 \otimes \epsilon_{ijk} \sigma_i

カイラル表現 [編集]

カイラル表現、或いはワイル表現において、\gamma^\mu\gamma_5、および\sigma^{\mu\nu}

\gamma^0 =
\begin{pmatrix}
 0 & 1 \\
 1 & 0 \\
\end{pmatrix},~
\gamma^j =
\begin{pmatrix}
 0 & \sigma_j \\
 -\sigma_j & 0 \\
\end{pmatrix},~
\gamma_5 =
\begin{pmatrix}
 -1 & 0 \\
 0 & 1 \\
\end{pmatrix},~
\sigma^{0j} =
\begin{pmatrix}
 -i\sigma_j & 0 \\
 0 & i\sigma_j \\
\end{pmatrix},~
\sigma^{jk} =
\epsilon_{ijk}
\begin{pmatrix}
 \sigma_i & 0 \\
 0 & \sigma_i \\
\end{pmatrix}

となる。

カイラル表現では、\gamma_5 (カイラリティー)が対角化されており、射影演算子は

P_L=
\begin{pmatrix}
 1 & 0 \\
 0 & 0 \\
\end{pmatrix},~
P_R=
\begin{pmatrix}
 0 & 0 \\
 0 & 1 \\
\end{pmatrix}

となる。つまり、左右の成分が上下2成分ずつに分かれた表示である。


\psi=
\begin{pmatrix}
\xi \\ \bar{\eta} \\
\end{pmatrix}

\psi_L=
\begin{pmatrix}
 \xi \\ 0 \\
\end{pmatrix}
,~
\psi_R=
\begin{pmatrix}
 0 \\ \bar{\eta} \\
\end{pmatrix}

カイラル表現は次の直積表現に相当する。


\gamma^0 = \sigma_1 \otimes 1,~
\gamma^j = i\sigma_2 \otimes \sigma_j,~
\gamma_5 = -\sigma_3 \otimes 1,~
\sigma^{0j} = -i\sigma_3 \otimes \sigma_j,~
\sigma^{jk} = 1 \otimes \epsilon_{ijk}\sigma_i

カイラル表現とディラック表現は次の相似変換で結ばれる。


\gamma^{\mu}_{\operatorname{chiral}} =U \, \gamma^{\mu}_{\operatorname{Dirac}}
\, U^{\dagger} 
, \quad
U = \frac{1}{\sqrt{2}}(1-\gamma_5 \gamma_0)
  = \frac{1}{\sqrt{2}} 
\begin{pmatrix}
 1 & -1 \\
 1 &  1 \\
\end{pmatrix}

マヨラナ表現 [編集]

マヨラナ表現において、\gamma^\mu および \gamma_5

\gamma^0=
\begin{pmatrix}
 0 & \sigma_2 \\
 \sigma_2 & 0 \\
\end{pmatrix}
,\quad
\gamma^1=
\begin{pmatrix}
 i\sigma_3 & 0 \\
 0 & i\sigma_3 \\
\end{pmatrix}
,\quad
\gamma^2=
\begin{pmatrix}
 0 & -\sigma_2 \\
 \sigma_2 & 0 \\
\end{pmatrix}
,\quad
\gamma^3=
\begin{pmatrix}
 -i\sigma_1 & 0 \\
 0 & -i\sigma_1 \\
\end{pmatrix}
,\quad
\gamma_5=
\begin{pmatrix}
 \sigma_2 & 0 \\
 0 & -\sigma_2 \\
\end{pmatrix}

となる。

マヨラナ表現は次の直積表現に相当する。


\gamma^0 = \sigma_1 \otimes \sigma_2, \quad
\gamma^1 = i 1 \otimes \sigma_3, \quad
\gamma^2 = -i\sigma_2 \otimes \sigma_2, \quad
\gamma^3 = -i1 \otimes \sigma_1, \quad
\gamma_5 =  \sigma_3 \otimes \sigma_2

また、マヨラナ表現とディラック表現は次の相似変換で結ばれる。


\gamma^{\mu}_{\operatorname{majorana}} =U \, \gamma^{\mu}_{\operatorname{Dirac}}\, U^{\dagger} 
, \quad
U = U^{\dagger}
  = \frac{1}{\sqrt{2}} 
\begin{pmatrix}
 1 & \sigma_2 \\
 \sigma_2 &  -1 \\
\end{pmatrix}

ファインマンのスラッシュ記法 [編集]

時空の添え字をもつベクトルp_\mu にたいして、

p\!\!\!/ \equiv \gamma^\mu p_\mu = \gamma_\mu p^\mu

と略記することがある。

脚注 [編集]

  1. ^ P.A.M. Dirac, "The Quantum Theory of the Electron", Proc. R. Soc. A (1928), vol. 117, no 778, p. 610-624 doi:10.1098/rspa.1928.0023
  2. ^ m×m行列A =(aij)とn×n行列B =(bkl)の直積表現は
    
A \otimes B =
\begin{pmatrix}
 a_{11}B & a_{12}B & \cdots & a_{1m}B   \\
 a_{21}B & a_{22}B & \cdots & a_{2m}B   \\
 \vdots  & \vdots  & \ddots & \vdots    \\
 a_{m1}B & a_{m2}B & \cdots & a_{mm}B   
\end{pmatrix}
    で与えられる。

参考文献 [編集]

  • Claude Itzykson and Jean-Bernard Zuber, Quantum Field Theory, McGraw-Hill(1986), Dover Publications (2005 republishcation) ISBN 978-0486445687

関連項目 [編集]