ラテン語の文法2

出典: フリー百科事典『ウィキペディア(Wikipedia)』
移動: 案内, 検索

このページはラテン語の文法(1ページ目)の続きです。

目次

[編集] 活用 (coniugatio)

[編集] 活用の概要

語基
動詞には、未完了系列完了系列との2種類の語基がある。
語基には人称形、と、非人称形の語尾が付く。
語幹
一部の不規則活用を除くと、5種類ある。大きくわけて語幹に長母音を持つ3タイプと短母音を持つ2タイプに分けられる。
長母音
  • āによる第一活用
  • ēによる第二活用
  • īによる第四活用
短母音
  • iによる混合第三活用(i幹動詞)
  • eによる混合第三活用(子音幹動詞)
完了系列
完了系列の語基は語幹が変化してできる。変化には弱変化強変化がある。
弱変化
  • 長母音に対して、接尾辞-v(u)-を付加する。
  • 子音に対して、接尾辞-s-を加する。
強変化
  • 重音によるもの mordeō/momordī
  • 音量交替によるもの legō/lē
  • 音量も音色も交替するもの faciō/fē
時制
現在形は無標。他の時制は、語幹と人称語尾の間に接尾辞を挿入する。
詳細略
非人称形
不定法
能動態 -se/-re
受動態 -ī/-rī
分詞(形容詞型活用)
能動態 現在分詞 -(ē)ns/-(e)ntis
能動態 未来分詞 -tūrus/-tūra/-tūrum
受動態 完了分詞 -tus/-ta/-tum
動形容詞(形容詞型活用)
-ndus/-nda/-nda
スピーヌム(名詞型活用)
対格:-tum、奪格:-tū、与格:-tuī(古拙期のみ)
動名詞(名詞型活用)
対格:-ndus, 属格:-ndī, 奪格:-ndō
不定法の屈折形として用いられる。
人称形
以下の表による。
未完了形は以下の表による。
完了形、能動態直接法のみ下表で、他は、完了分詞+esse で表す。
態 (vox) 能動態 (activa) 受動態 (passiva)
単数 複数 単数 複数
完了以外 一人称 –ō, –m –mus –or, –r –mur
二人称 –s –tis –ris –minī
三人称 –t –nt –tur –ntur
態 (vox) 能動態 (activa)
単数 複数
完了 一人称 –ī –imus
二人称 –istī –istis
三人称 –it –ērunt / -ēre
参考文献
ジャクリーヌ・ダンジェル 「第3章 アルスグラマティカ」『ラテン語の歴史』 遠山一郎 、高田大介訳、白水社〈文庫クセジュ〉、2001年9月(原著1995年)。ISBN 978-4-560-05843-5

[編集] 第一活用

不定形が-areという語尾をとる動詞は、第一活用という型の規則的な変化をする。ここでは、「愛する」という意味のamo, amavi, amatum, amareを使って、活用語尾の具体例を示す。

[編集] 不定詞 (infinitivus) ・分詞 (participium)

態\時制 現在 (praesens) 完了 (perfectum) 未完了 過去完了 未来 (futurum) 前未来
能動態 (activa) 不定詞 -āre (amāre) -āvisse / -āsse (amāvisse / amāsse) - - -ātum esse (amātum esse) -
受動態 (passiva) 不定詞 -āri (amari) -ātum esse (amatum esse) - - -ātum iri (amātum iri) -
能動態 (activa) 分詞 -ans (amans) - - - -antūrus (amantūrus) -
受動態 (passiva) 分詞 - -antus (amantus) - - -andus (amandus) -

表に示したのは男性である。女性・中性については、次のような異同がある。

女性
不定詞において、-atum (amatum)は-atam (amatam)になる。
分詞においては、-anturus (amanturus)は-antura (amantura)に、-antus (amantus)は-a (amanta)に、-andus (amandus)は-anda (amanda)になる。
中性
不定詞では、男性と同じ形をとる。
分詞においては、-anturus (amanturus)は-anturum (amanturum)に、-antus (amantus)は-antum (amantum)に、-andus (amandus)は-andum (amandum)になる。

[編集] 現在 (praesens) ・完了 (perfectum)

態 (vox) 能動態 (activa)
時制 (tempus) 現在 (praesens) 完了 (perfectum)
叙法 (modus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus)
1人称単数 (ego) (amo) -em (amem) - -āvī (amāvī) -averim (amaverim) -
2人称単数 (tu) -as (amās) -es (ames) -a (ama) -avisti (amavisti) -averis (amaveris) -
3人称単数 (is/ea/id) -at (amat) -et (amet) - -avit (amāvit) -averit (amavit) -
1人称複数 (nos) -amus (amāmus) -emus (amemus) - -avimus (amavimus) -averimus (amaverimus) -
2人称複数 (vos) -atis (amātis) -etis (ametis) -ate (amāte) -avistis (amāvistis) -averitis (amāveritis) -
3人称複数 (ii (ei)/eae/ea) -ant (amant) -ent (ament) - -averunt (amāverunt) -averint (amāverint) -
態 (vox) 受動態 (passiva)
時制 (tempus) 現在 (praesens) 完了 (perfectum)
叙法 (modus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus)
1人称単数 (ego) -or (amor) -er (amer) - -ātus sum (amātus sum) -ātus sim (amātus sim) -
2人称単数 (tu) -āris (amaris) -eris (ameris) -āre (amare) -ātus es (amātus es) -ātus sis (amātus sis) -
3人称単数 (is/ea/id) -ātur (amātur) -etur (ametur) - -ātus est (amātus est) -atus sit (amatus sit) -
1人称複数 (nos) -āmur (amāmur) -emur (amemur) - -āti sumus (amāti sumus) -āti simus (amāti simus) -
2人称複数 (vos) -āmini (amāmini) -emini (amemini) -āmini (amāmini) -āti estis (amāti estis) -āti sitis (amāti sitis) -
3人称複数 (ii (ei)/eae/ea) -antur (amantur) -entur (amentur) - -ati sunt (amāti sunt) -ati sint (amati sint) -

表に示したのは男性である。女性の場合、-atus (amatus)は-ata (amata)に、-ati (amati)は-atae (amatae)に、また、中性の場合、-atus (amatus)は-atum (amatum)に、-ati (amati)は-ata (amata)になる。

[編集] 未完了 (imperfectum) ・過去完了 (plusquamperfectum)

未完了時制と、その完了である過去完了時制においては、命令法を全く欠いている。おそらく、過ぎ去ったことに命令しても無意味だからであろう。

態 (vox) 能動態 (activa)
時制 (tempus) 未完了 (imperfectum) 過去完了 (plusquamperfectum)
叙法 (modus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus)
1人称単数 (ego) -abam (amabam) -arem (amarem) - -averam (amaveram) -avissem (amavissem) -
2人称単数 (tu) -abas (amabas) -ares (amares) - -averas (amaveras) -avisses (amavisses) -
3人称単数 (is/ea/id) -abat (amabat) -aret (amaret) - -averat (amaverat) -avisset (amavisset) -
1人称複数 (nos) -abamus (amabamus) -aremus (amaremus) - -averamus (amaveramus) -avissemus (amavissemus) -
2人称複数 (vos) -abatis (amabatis) -aretis (amaretis) - -averatis (amaveratis) -avissetis (amavissetis) -
3人称複数 (ii(ei)/eae/ea) -abant (amabant) -arent (amarent) - -averant (amaverant) -avissent (amavissent) -
態 (vox) 受動態 (passiva)
時制 (tempus) 未完了 (imperfectum) 過去完了 (plusquamperfectum)
叙法 (modus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus)
1人称単数 (ego) -abar (amabar) -arer (amarer) - -atus eram (amatus eram) -atus essem (amatus essem) -
2人称単数 (tu) -abaris (amabaris) -areris (amareris) - -atus eras (amatus eras) -atus esses (amatus esses) -
3人称単数 (is/ea/id) -abatur (amabatur) -aretur (amaretur) - -atus erat (amatus erat) -atus esset (amatus esset) -
1人称複数 (nos) -abamur (amabamur) -aremur (amaremur) - -ati eramus (amati eramus) -ati essemus (amati essemus) -
2人称複数 (vos) -abamini (amabamini) -aremini (amaremini) - -ati eratis (amati eratis) -ati essetis (amati essetis) -
3人称複数 (ii (ei)/eae/ea) -abantur (amabantur) -arentur (amarentur) - -ati erant (amati erant) -ati essent (amati essent) -

表に示したのは男性である。女性の場合、-atus (amatus)は-ata (amata)に、-ati (amati)は-atae (amatae)に、また、中性の場合、-atus (amatus)は-atum (amatum)に、-ati (amati)は-ata (amata)になる。

[編集] 未来 (futurum) ・前未来 (futurum praeteritum)

未来時制と、その完了である前未来時制では、接続法を全く欠いている。これは、そもそも接続法という叙法が「想定されたことがら」を話すための叙法であるため、わざわざ重ねて未来時制を用いる必要がないからであろう。

態 (vox) 能動態 (activa)
時制 (tempus) 未来 (futurum) 前未来 (futurum praeteritum)
叙法 (modus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus)
1人称単数 (ego) -abo (amabo) - - -avero (amavero) - -
2人称単数 (tu) -abis (amabis) - -ato (amato) -averis (amaveris) - -
3人称単数 (is/ea/id) -abit (amabit) - -ato (amato) -averit (amaverit) - -
1人称複数 (nos) -abimus (amabimus) - - -averimus (amaverimus) - -
2人称複数 (vos) -abitis (amabitis) - -atote (amatote) -averitis (amaveritis) - -
3人称複数 (ii (ei)/eae/ea) -abunt (amabunt) - -anto (amanto) -averint (amaverint) - -
態 (vox) 受動態 (passiva)
時制 (tempus) 未来 (futurum) 前未来 (futurum praeteritum)
叙法 (modus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus) 直説法 (indicativus) 接続法 (subiunctivus) 命令法 (imperativus)
1人称単数 (ego) -abor (amabor) - - -atus ero (amatus ero) - -
2人称単数 (tu) -aberis (amaberis) - -ator (amator) -atus eris (amatus eris) - -
3人称単数 (is/ea/id) -abitur (amabitur) - -ator (amator) -atus erit (amatus erit) - -
1人称複数 (nos) -abimur (amabimur) - - -ati erimus (amati erimus) - -
2人称複数 (vos) -abimini (amabimini) - - -ati eritis' (amati eritis) - -
3人称複数 (ii (ei)/eae/ea) -abuntur (amabuntur) - -antor (amantor) -ati erunt (amati erunt) - -

表に示したのは男性である。女性の場合、-atus (amatus)は-ata (amata)に、-ati (amati)は-atae (amatae)に、また、中性の場合、-atus (amatus)は-atum (amatum)に、-ati (amati)は-ata (amata)になる。

[編集] 前置詞

ラテン語の前置詞は、ドイツ語(「meiner Meinung nach」など)とは異なり、後置されることはない。

しかし、前置詞の後に来る名詞のを限定(支配)する。たとえば、ex(~の外へ)という前置詞の後に来る名詞奪格でなければならない。主な前置詞としては、

奪格支配

ab(母音またはhの前),ā(子音の前),abs(c,t,kと合成する時) ~によって/~から/~へ(場所・手段)
coram ~の前で(場所)
cum ~で/~とともに(手段・同伴)
~から/~について(場所・時の始点・手段・題材)
ex(母音またはhの前),ē(子音の前のみ) ~の中から外へ/~で(場所・材料)
pro ~の前で/~のために(場所・目的)
in ~の中で(場所)
sine ~なしに(欠如)

対格支配

ad ~の方へ/~に(方向・時)
adversus ~に向かって(方向)
ante ~の前に(場所・時)
apud ~のもとで(場所)
circa,circum ~のまわりで(場所)
citra ~のこちら側に/~の内側に(場所)
contra ~に向かって/~に反して(場所・対立)
erga ~の方に(方向)
extra ~の外側に/~を除いて(方向・除外)
infra ~の下に(方向・場所)
ob ~のために(理由)
per ~を通って/~を通して(場所・仲介)
post ~の後に(場所・時)
praeter ~を除いて(除外)
prope ~の近くに(場所)
propter ~のために(理由)
secundum ~に沿って(準拠)
supra ~の上に/~の前に(方向・場所)
in ~の中へ(方向)
trāns ~を通って/~を超えて(通過)
ultra ~の向こう側に(通過)
versus ~の方へ(方向)

inについては、対格支配の場合は「~の中へ」と、外から中への動的な動きを表す(英語のintoに近い)のに対して、奪格支配の場合は、英語のinに近く単に中にいることだけをあらわす。このような前置詞としては、他にsub(対格では~の下へ、奪格では~の下で)があげられる。 現在の英単語の接頭語としてよく見かけるものが多いが、これは、ラテン語の単語に、前置詞を単語の一部に使った複合語も多いからである。

[編集] 接続詞

ラテン語の接続詞は、人称時制などのいずれによっても変化しないので覚えやすい。sed(だが~)、autem(一方~)、などがある。

[編集] 関連項目

1ページ目へ

個人用ツール
名前空間
変種
操作
案内
ヘルプ
ツールボックス